Lichaamsgewicht

Mensen denken vaak dat het drinken van alcoholische dranken, vooral bier, leidt tot gewichtstoename, met name rondom de buik. De wetenschappelijke kennis hierover is echter niet eenduidig. Alcoholische dranken bevatten zeker calorieën en bij een hoge inname is er ook een toename in lichaamsgewicht te zien. Maar bij matige alcoholconsumptie, in het bijzonder bij vrouwen, lijkt er geen verband te zijn met een hoger lichaamsgewicht.

Direct naar:
Obesitas in Europa
Calorieën uit bier
Effecten van alcohol op eetlust, lichaamsgewicht en obesitas
Andere factoren die het effect van alcohol op lichaamsgewicht beïnvloeden
Metabool syndroom
De afbraak van alcohol in het lichaam
Onthoud: Bier is niet altijd de enige oorzaak van een 'bierbuik'


Obesitas in Europa
Overgewicht en obesitas hebben in Europa epidemische vormen aangenomen.2 Uit gegevens van 19 lidstaten van de EU blijkt dat het percentage van de volwassenen (18 jaar en ouder) met overgewicht of obesitas in 2008 varieerde van 37% tot 57% bij vrouwen, en van 51% tot 69% bij mannen.3 Obesitas levert een grote bijdrage aan de wereldwijde ziektelast, met name door chronische ziektes en beperkingen.4 Een toename van het vetpercentage in het lichaam is een belangrijke risicofactor voor diabetes type 2, een verstoord vetmetabolisme en hart- en vaatziekten, en wordt geassocieerd met veel andere gezondheidsproblemen, zoals gewrichtsontsteking, bepaalde soorten kanker, psychische problematiek, en met een hoger sterfterisico.5-11

Calorieën uit bier
Net als bijna alles wat we eten of drinken, bevat bier calorieën. Twee derde daarvan is afkomstig van de alcohol, een derde van de koolhydraten. Een te verwaarlozen hoeveelheid komt uit eiwitten. Deze verhoudingen kunnen overigens verschillen, afhankelijk van de samenstelling van het bier, de alcoholische sterkte en hoe het is gebrouwen.12

Calorieën uit alcohol
De grootste bron van energie in bier is alcohol, met een energiewaarde van 7 kcal per gram. Omdat het lichaam alcohol niet kan opslaan en het beschouwt als een schadelijke stof, wordt het direct afgebroken. Die afbraak krijgt dan ook voorrang boven de afbraak van andere voedingsstoffen, hoewel kleine hoeveelheden alcohol, bij een maaltijd, het energieverbruik mogelijk kunnen stimuleren.13,14

Calorieën uit koolhydraten
Door koolhydraten te verbranden, maakt het lichaam 4 kcal per gram koolhydraten vrij. Het aantal koolhydraten in bier varieert van 20–30 gram per liter.15 Bier bevat per glas ongeveer dezelfde hoeveelheid koolhydraten als zoete witte wijn, minder koolhydraten dan likeur, en meer dan droge witte wijn.47

Effecten van alcohol op eetlust, lichaamsgewicht en obesitas
Wie meer calorieën eet dan hij verbrandt, komt aan in gewicht. De energie die alcoholische dranken leveren, komt bovenop de energie uit andere voedingsmiddelen. Maar populatiestudies suggereren dat matige alcoholconsumptie bescherming zou kunnen bieden tegen obesitas, vooral bij vrouwen.16 In diverse onderzoeken is nagegaan wat de invloed is van alcoholconsumptie op eetlust, lichaamsgewicht en obesitas.

Eetlust
Een kort literatuuroverzicht laat zien dat de energie uit alcohol geen energie uit andere bronnen vervangt, maar er bovenop komt. Dit leidt op de korte termijn tot overconsumptie van energie. Daarnaast leidt alcoholconsumptie vlak voor of bij de maaltijd er doorgaans toe dat mensen meer eten. Dit komt waarschijnlijk omdat de beloningseffecten op de korte termijn van eten dan intenser worden beleefd16 en mogelijk omdat alcohol de beloningswaarde van voedsel verhoogt.17

Lichaamsgewicht en obesitas
Het lijkt erop dat matige alcoholconsumptie een minder waarschijnlijke risicofactor is voor obesitas dan zwaar drinken en binge drinking, die beide consistent blijken samen te hangen met vetzucht.14 Een systematische review toont aan dat gewichtstoename samengaat met een hoge alcoholconsumptie. Bij matige consumptie maakt het verschil welke drank wordt gedronken. Wijn lijkt te beschermen tegen aankomen, terwijl sterkedrank eerder zorgt voor een toename in lichaamsgewicht.18 Voor bier is er niet genoeg wetenschappelijk bewijs, met name als het gaat om vrouwen.1 Bij mannen zou bierconsumptie tot 500 ml per dag niet leiden tot een toename van het lichaamsgewicht.1

Andere factoren die het effect van alcohol op lichaamsgewicht beïnvloeden
De relatie tussen lichaamsgewicht en alcoholconsumptie is complex. Niet alleen de hoeveelheid alcohol en de soort drank die gedronken wordt is van belang, ook drinkpatronen, geslacht, soort drank en levensstijl kunnen een rol spelen.

Drinkpatronen
Drinkpatronen kunnen van invloed zijn op de relatie tussen alcoholconsumptie en lichaamsgewicht. Een populatiestudie laat zien dat in een groep mannen die matig dronken (30–100 gram per week), degenen die dagelijks dronken een lagere Body Mass Index (BMI) hadden en een kleinere buikomvang dan degenen die 1 tot 2 dagen of 3 tot 6 dagen per week dronken. De resultaten voor wijn- en bierconsumptie kwamen overeen,19en eerdere populatiestudies toonden gelijksoortige resultaten. Het lijkt erop dat degenen die de grootste hoeveelheden alcohol drinken, en dat onregelmatig doen (binge drinking), het meeste overgewicht hadden. Frequente lichte of matige alcoholconsumptie toont geen verband met gewichtstoename.20-22

Sekse
Vrouwen van middelbare leeftijd die matig drinken, zouden zelfs minder risico lopen op gewichtstoename. Een populatiestudie laat zien dat vrouwen met een normaal gewicht die na de menopauze matig alcohol dronken (gemiddeld 19,4 gram per dag), een lager relatief risico hebben op overgewicht (35%) of obesitas (88%).23 Deze resultaten komen overeen met eerder gepubliceerde bevindingen.24-30

Soort drank en levensstijl
Hoewel sommige studies suggereren dat bier een grotere bijdrage levert aan obesitas dan wijn, wordt in andere studies voor beide dranken een gelijksoortig effect gevonden.1Experimentele studies suggereren weer dat wijn tot meer voedselinname leidt dan bier.31 Als het gaat om leefstijlfactoren die samenhangen met obesitas, verschillen mensen die bier drinken in meerdere opzichten van mensen die niet drinken of die wijn verkiezen. Zo lijken bierdrinkers minder gezond te eten dan wijndrinkers32-34 en roken bierdrinkers vaker.32,35,36 Lichamelijke activiteit kan ook een factor zijn die de onderzoeksresultaten beïnvloedt. Het is lastig om nauwkeurig voor al deze factoren te corrigeren.1Mensen die frequent een matige hoeveelheid alcohol consumeren, hebben wellicht in het algemeen een gezondere leefstijl, die ook beschermt tegen gewichtstoename. Al met al is obesitas een multifactoriële aandoening, en valt moeilijk in te schatten welke invloed alcohol heeft als afzonderlijke factor.14

Metabool syndroom
Metabool syndroom is een clustering van risicofactoren, waaronder obesitas (grote buikomtrek), insulineresistentie, hoog gehalte aan triglyceriden in het bloed, laag HDL-cholesterol en een hoge bloeddruk. Samen resulteren deze in een vervijfvoudiging van het risico op diabetes type 2 en een verdrievoudiging van het risico op hart- en vaatziekten. Metabool syndroom kan ook het risico op kanker vergroten.37 Een op de zes Europeanen heeft metabool syndroom. In sommige landen is dit zelfs een op drie.38

Metabool syndroom en alcoholconsumptie
Uit twee meta-analyses blijkt een J-vormig verband te bestaan tussen alcoholconsumptie en metabool syndroom. De hoeveelheid alcohol die verband houdt met een positief effect varieert. De ene meta-analyse laat zien dat een alcoholinname van minder dan 40 gram per dag bij mannen en minder dan 20 gram per dag bij vrouwen het voorkomen van metabool syndroom duidelijk vermindert, met 16% bij mannen en 25% bij vrouwen, in vergelijking met niet-drinkers.39De andere meta-analyse toont een duidelijk verlaagd relatief risico op metabool syndroom van 14% bij heel lage alcoholconsumptie (0,1–5,0 gram per dag). Bij consumptie van 35 gram alcohol per dag is het risico juist sterk verhoogd: 86%.40

De afbraak van alcohol in het lichaam
Alcohol wordt vooral in het lichaam opgenomen via de dunne darm, en wordt afgebroken in de lever. Slechts 5% van de geconsumeerde alcohol verlaat het lichaam direct door uitscheiding via urine, adem en zweet. De enzymen alcohol-dehydrogenase (ADH) en aldehyde-dehydrogenase (ALDH) in de lever kunnen per uur ongeveer 7 gram alcohol afbreken.41 ADH zet alcohol om in acetaldehyde, een kankerverwekkende stof. Acetaldehyde kan zich hechten aan mutaties in het DNA, en kan zelf ook mutaties veroorzaken, waardoor het risico van ongelimiteerde celgroei toeneemt. ALDH zet acetaldehyde om in het niet-toxische acetaat, en dat wordt weer omgezet in kooldioxide (CO2) of Acetyl-CoA, een substraat voor energieproductie in het lichaam (zie figuur 3).42

Figuur 3. Afbraak van alcohol in het lichaam


MEOS-afbraak
Als gedurende minimaal een week meer dan 40 gram alcohol per dag wordt geconsumeerd, treedt nog een ander afbraakmechanisme in werking: het microsomale ethanol oxidatie systeem (MEOS). Het eiwit CYP2E1 dat hierbij betrokken is, wordt in verband gebracht met de activering van kankerverwekkende reactieve zuurstofverbindingen (ROS).43

Het effect van alcohol op de oxidatie van vet
Het menselijk lichaam kan alcohol niet opslaan. Wanneer alcohol geconsumeerd wordt, start de afbraak onmiddellijk. De oxidatie van andere macronutriënten wordt daardoor onderdrukt. Dit betekent ook dat de vetoxidatie afneemt, zolang het lichaam nog bezig is de alcohol te metaboliseren.44,45

Calorieën in drank en snacks
Mannen hebben gemiddeld zo’n 2.500 kilocalorieën (kcal) per dag nodig. Voor vrouwen is dit 2.000 kcal. Als iemand meer calorieën inneemt dan hij of zij verbrandt en niet voldoende beweegt, zal het lichaamsgewicht stijgen. Ook de snacks die bij het drinken van bier worden gegeten, verhogen de calorie-inname (zie tabel 3).
 

Tabel 3. Calorieën (bij benadering) van eten en drank

* Porties verschillen binnen Europa
** Afgerond op de dichtstbijzijnde 5 kilocalorieën
Gegevens afkomstig van de voedingsmiddelentabellen van 16 Europese landen via EuroFir.org

Onthoud: bier is niet altijd de enige oorzaak van een ‘bierbuik’
Veel mensen denken dat je van bier een dikke buik krijgt; in de volksmond de ‘bierbuik’. Er is echter onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat een matige bierconsumptie (van minder dan 500 ml per dag) de oorzaak is van een grote buikomtrek. Een hogere bierinname lijkt wel verband te houden met een dikkere buik.1

Als het niet het bier is, waar komt de ‘bierbuik’ dan vandaan? Het verschijnsel kan te maken hebben met het eetpatroon en de levensstijl van de bierdrinker. Mensen die vooral bier drinken lijken minder gezond te eten dan mensen die wijn verkiezen of die helemaal geen alcohol drinken. Deze verschillen kunnen grotendeels verklaard worden door andere socio-economische factoren en levensstijl, vooral roken en weinig bewegen. Als gecorrigeerd wordt voor deze factoren, lijkt het eetpatroon van bierdrinkers niet veel te verschillen van dat van wijndrinkers. Daarom lijkt het het meest waarschijnlijk dat demografische factoren een belangrijkere rol spelen bij het ontstaan van een ‘bierbuik’ dan alleen de consumptie van bier.46

Factsheet:

Hoeveel calorieën leveren alcoholische dranken? Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden heeft Kennisinstituut Bier een toolkit ontwikkeld voor professionals. Kies zelf uit de toolkit wat je wil gebruiken voor een goede voorlichting.

Hulpmiddelen voor voorlichting

  • Presentatie Calorieën in alcoholische dranken (PowerPoint) - Voorbeeldpresentatie die de basis voor of onderdeel van een eigen presentatie kan zijn.
  • Toelichting presentatie - Als je de presentatie wil gaan gebruiken, lees dan ook deze toelichting.
  • Hulpmiddelen bij presentatie
    • Bierwijzer (gratis) - Folder in de vorm van een bierviltje met calorieën in een hapje en een drankje in één oogopslag
    • Caloriekaartjes (€1,50 per set) - Leg de kaartjes op volgorde en test je kennis van calorieën in hapjes en drankjes
    • Maatbekertje (€2,- per stuk) - Om na te meten hoe vol je je glas schenkt.
    • Praatplaat Bier en lichaamsgewicht (gratis) - Infographic die kan helpen alcoholconsumptie en calorieën bespreekbaar te maken.
    • Filmpje (gratis): Word je dik van bier?

Achtergrondinformatie voor professionals

Toelichting
We hebben deze toolkit met de grootste zorg proberen samen te stellen. Mocht je vragen, opmerkingen, tips of toevoegingen hebben? Laat het ons dan weten. We willen graag dat hij aan je wensen voldoet.

Factsheet:
Subscribe to Lichaamsgewicht