Metabolisme

Na consumptie van een alcoholhoudende drank start achtereenvolgens de opname, afbraak en uitscheiding van alcohol. Hoe dat precies werkt wordt hier uitgelegd. Verder komen de effecten van alcohol op het lichaam en de verschillen in het alcoholmetabolisme tussen mannen en vrouwen en in etnische afkomst aan bod.

Ga direct naar:
Opname
Afbraak
Uitscheiding
Effecten op het lichaam
Verschillen tussen man en vrouw
Verschillen in etnische afkomst

Opname van alcohol in het lichaam
Als iemand alcoholhoudende drank drinkt gaat de alcohol via de slokdarm naar de maag. In de maag wordt alcohol in beperkte mate opgenomen (zo’n 20%). Als de maag vol is, gaat de absorptie van alcohol trager. Koolhydraatrijke maaltijden vertragen de absorptie van alcohol via de maagwand en vetrijke maaltijden vertragen de peristaltiek (samentrekkende bewegingen) in de maag. Beide soorten maaltijden zorgen dus voor een vertraagde opname van alcohol in het bloed1. Eiwitrijke maaltijden hebben minder effect op de snelheid van absorptie van alcohol in de maag2. In de dunne darm wordt het merendeel (80%) van de alcohol opgenomen in het bloed.

Alcohol uit dranken met een alcoholpercentage tussen 10-40% wordt het snelst opgenomen, daarna sterkedrank (>40%) en de opname van alcohol uit dranken met minder dan 10% alcohol gaat het langzaamst. Laagalcoholische dranken worden het langzaamst opgenomen vanwege de hoeveelheid vocht in de drank. Dat sterkedrank (met weinig vocht) op de middenpositie staat qua snelheid van alcoholopname, komt doordat de hoge alcoholconcentratie het maagslijmvlies irriteert. Hierdoor wordt de aanmaak van extra slijm gestimuleerd. Dit zorgt ervoor dat de vulling van de maag toeneemt, waardoor alcohol vertraagd wordt opgenomen3.

Een standaardglas alcoholhoudende drank zorgt bij mannen voor ongeveer 0,2 promille alcohol in het bloed en bij vrouwen voor 0,3 promille alcohol1. De wettelijk toegestane hoeveelheid om deel te kunnen nemen aan het verkeer is in Nederland vastgesteld op 0,5 promille. Dit alcoholpromillage geldt ook bij deelname aan het verkeer met een bromfiets, snorfiets of fiets. Voor beginnende bestuurders (rijbewijs <5 jaar) gelden strengere regels. Zij mogen maximaal 0,2 promille alcohol in het bloed hebben. Voor 16- en 17-jarigen geldt deze regel tot en met 7 jaar na het halen van een bromfietsrijbewijs. Het is echter het beste om geen alcohol te drinken voor deelname aan het verkeer4.

Afbraak van alcohol in het lichaam
De opname en afbraak van alcohol in het lichaam krijgt voorrang op andere voedingsstoffen. Het lichaam kan alcohol niet opslaan en ziet het als een potentieel toxische stof. Na opname in de maag en darmen gaat alcohol via het bloed naar de lever, waar het grootste deel van de alcohol wordt afgebroken (90-95%). Ook in de maag wordt al een kleine hoeveelheid alcohol afgebroken, maar deze hoeveelheid is verwaarloosbaar vergeleken met de lever (1-5%)3.

De afbraak van alcohol wordt schematisch weergegeven in figuur 1. De eerste stap van de afbraak van alcohol gebeurt door het enzym alcoholdehydrogenase (ADH). ADH zorgt voor de oxidatie van alcohol naar aceetaldehyde. Dit is een toxische stof die verantwoordelijk is voor sommige negatieve gevolgen van chronisch overmatige alcoholconsumptie, zoals de ontwikkeling van leverfibrose en -cirrose5,6. Aceetaldehyde wordt in de tweede stap omgezet naar het onschuldige acetaat onder invloed van aceetaldehyde dehydrogenase (ALDH). ADH en ALDH breken alcohol af door in twee stappen waterstofmoleculen te verwijderen (NAD tot NADH). NAD is een B-vitamine en heeft de rol van co-enzym in de omzetting van alcohol naar acetaat. NAD neemt de waterstofmoleculen aan die ADH en ALDH verwijderen1.Vervolgens wordt acetaat omgezet tot acetyl CoA of tot koolstofdioxide. Acetyl CoA wordt door het lichaam gebruikt om energie van te produceren via de citroenzuurcyclus. Als er teveel NADH en waterstofmoleculen ophopen in het lichaam, dan wordt de citroenzuurcyclus afgeremd en is het lichaam genoodzaakt om acetyl CoA op te slaan als vet in het lichaam1.

Figuur 1. De afbraak van alcohol naar acetyl CoA

Naast ADH is er een ander systeem actief om alcohol af te breken, namelijk het ‘microsomal ethanol oxidizing system’ (MEOS-systeem). Dit systeem wordt in gang gezet bij een hoge alcoholinname (>4 glazen/dag gedurende minstens een week). Een bijproduct wat vrijkomt bij dit systeem zijn vrije radicalen. Deze kunnen een schadelijk effect hebben op de lichaamscellen7.

De lever kan niet alle alcohol van een glas alcoholhoudende drank in een keer afbreken. Het deel van de alcohol dat niet de eerste keer is afgebroken door de lever, wordt naar het hart vervoerd. Vervolgens pompt dit het bloed naar de longen voor zuurstofopname. Het zuurstofrijke bloed wordt getransporteerd naar de organen. Dit zijn onder andere de hersenen, lever en nieren. Daarna begint het proces opnieuw. Steeds wordt de hoeveelheid alcohol minder, doordat met elke passage van de lever een klein deel wordt afgebroken1.

De lever kan ongeveer 7 gram alcohol per uur afbreken. Een standaardglas alcoholische drank bevat 10 gram. Het duurt ongeveer anderhalf uur voordat de hoeveelheid alcohol van een standaardglas door het lichaam is uitgescheiden9. De snelheid van alcoholafbraak wordt ook bepaald door lichaamssamenstelling, mate van gewenning aan alcoholconsumptie, voedingsinname en de algehele gezondheid. Bij de mate van gewenning spelen meerdere vormen van verhoogde tolerantie een rol10, waaronder metabole tolerantie. Hierbij ontwikkelt de lever een grotere capaciteit om alcohol af te breken, wanneer er na verloop van tijd steeds meer alcohol wordt gedronken.

De grootste factor die van invloed is op de snelheid van alcoholafbraak is de beschikbaarheid van ADH. De beschikbaarheid van ADH wordt beïnvloed door erfelijkheid en door te vasten. Wanneer men gedurende een periode weinig of niets eet (vasten) worden lichaamseigen eiwitten gebruikt als brandstof. ADH is een eiwit. Dit zorgt ervoor dat er minder ADH beschikbaar is voor de afbraak van alcohol. De snelheid van het alcoholmetabolisme kan zelfs halveren, wanneer een dag wordt gevast1.

Factoren, zoals het drinken van koffie, wandelen in de buitenlucht, veel beweging en het gebruik van extra vitamines beïnvloeden de snelheid van alcoholafbraak niet11.

Uitscheiding van alcohol uit het lichaam
Alcohol wordt voor een klein deel direct uitgescheiden via de adem (1-5%), transpiratie (0,1-0,5%) en urine (0,5-2%). Dit is ongeveer 5% van de totale hoeveelheid alcohol8. De rest (95%) wordt door de lever afgebroken tot acetaat en uitgescheiden als water en koolzuur (CO2).

De effecten van alcohol
Ongeveer 10 minuten na inname van een alcoholische consumptie komt alcohol aan in de hersenen. Alcohol heeft een verdovend effect op het centrale zenuwstelsel. Dit komt doordat de stoffen die signalen doorgeven aan de zenuwen (overdrachtsstoffen) worden beïnvloed door alcohol. Bijvoorbeeld de overdrachtsstof GABA, die de werking van zenuwen remt. Alcohol zorgt ervoor dat GABA extra actief wordt, waardoor men zich ontspannen gaat voelen. Glutamaat is een andere overdrachtsstof. Deze activeert juist zenuwen. Alcohol maakt glutamaat minder actief, waardoor zenuwen minder actief worden. Dit geeft ook een ontspannen gevoel.

Dopamine wordt gestimuleerd door alcohol, wat zorgt voor het plezierige gevoel na het drinken van een alcoholische consumptie2. In onderstaande tabel wordt weergegeven wat de effecten zijn van een stijgende hoeveelheid alcohol in het bloed op het functioneren.

Tabel 1. Het effect van alcoholconsumptie op het lichaam1

Alcoholpromillage in het bloed

Effect

0.5

ontspanning, verhoogde hartslag, verminderd beoordelingsvermogen

1.0

Verminderd zicht, langere reactietijd

1.5

Verminderd spraakvermogen, verminderd coördinatievermogen

2.0

Dubbel zien, verminderde motoriek

3.0

Verwarring

4.0 - 6.0

Shock, coma

Tegelijkertijd ontstaat er functionele tolerantie10. Dit houdt in dat er een afgenomen gevoeligheid voor alcohol door veranderingen in het centrale zenuwstelsel optreed. Functionele tolerantie kan al optreden bij een lage tot matige alcoholconsumptie (1-2 alcoholische consumpties/dag). Er zijn verschillende vormen van functionele tolerantie, zoals aangeleerde tolerantie  (door het veelvuldig oefenen van een taak onder invloed van alcohol verbetert de uitvoering van deze taak, vergeleken met ongeoefende personen die onder invloed zijn van alcohol) en omgevingsafhankelijke tolerantie in een omgeving waar een persoon vaak alcohol consumeert (bijvoorbeeld in een café) treden de effecten van alcohol minder snel op.

Verschil man en vrouw
Een verschil in lichaamssamenstelling tussen mannen en vrouwen zorgt voor een hoger bloedalcoholgehalte bij vrouwen. Vrouwen hebben een lager vocht- en een hoger vetpercentage in het lichaam dan mannen. Alcohol is in water oplosbaar en verdeelt zich daarom alleen over het lichaamsvocht. Het gemiddelde vochtpercentage bij vrouwen is 55% en bij mannen 65%. Ook hebben vrouwen over het algemeen een lager lichaamsgewicht dan mannen. Er is minder vocht om dezelfde hoeveelheid alcohol over te verdelen. Dit zorgt voor een hoger alcoholgehalte in het bloed12,13. Een voorbeeld:

 

Man

Vrouw

Gewicht (kg)

80 kg

65 kg

Lichaamsvocht (%)

65%

55%

Lichaamsvocht (kg)

52 kg

35 kg

 

Alcohol (10 g)

Bloedalcoholgehalte

10 g/52 kg=

0,2 promille

10 g/35 kg=

0,3 promille

Verschillen in etnische afkomst
Het is bewezen dat etniciteit een rol kan spelen in alcoholtolerantie. Aziaten kunnen een verlaagde tolerantie hebben vergeleken met mensen van een andere etnische afkomst. De ALDH-activiteit is lager bij Aziaten. Er zijn verschillende soorten ALDH. Het gaat hier voornamelijk om aldehyde dehydrogenase 2 (ALDH2). Deze vorm zorgt voor ongeveer 40% van alle ALDH-activiteit in de lever. Het tekort aan ALDH2 zorgt ervoor dat aceetaldehyde in mindere mate wordt omgezet naar acetaat. Er ontstaat een opeenhoping van aceetaldehyde. Hierdoor kunnen klachten optreden, zoals een rood en warm gezicht, hoofdpijn en misselijkheid. De verlaagde ALDH2-activiteit wordt in verband gebracht met het gen ALDH2*2. Dit gen komt voornamelijk voor bij Aziaten (28-45%)8,14.

Factsheet:
Subscribe to Metabolisme