Diabetes type 2

Matige alcoholconsumptie kan de kans op diabetes type 2 (ouderdomssuikerziekte) verlagen. Maar hoe sterk is dit verband? Is het echt de alcohol die het effect teweegbrengt en hoe valt het te verklaren? Hier volgt een overzicht van het meest recente wetenschappelijke bewijs voor de relatie tussen matige alcoholconsumptie en diabetes type 2 en mogelijke fysiologische mechanismen. Verder komen de gezondheidseffecten van alcoholconsumptie bij mensen met diabetes type 2 aan bod.

Ga direct naar:
Wat is diabetes type 2?
Oorzaken diabetes type 2
Bevolkingsonderzoek
Interventieonderzoek
Alcoholconsumptie bij diabetes type 2
Drinken om diabetes type 2 te voorkomen?

Diabetes type 2 is een toenemend probleem, zowel in Nederland als in de rest van de wereld. Men verwacht dat er over een paar jaar één miljoen Nederlanders diabetes zullen hebben. De term ouderdomssuikerziekte is ook enigszins achterhaald omdat steeds jongere mensen deze vorm van suikerziekte krijgen. Mensen met diabetes type 2 hebben een grotere kans op gezondheidsproblemen zoals bijvoorbeeld hart- en vaatziekten. Het is dus maatschappelijk gezien een uitermate relevante ziekte waarbij zeer zeker geldt dat voorkómen beter is dan behandelen.

Wat is diabetes type 2?
Diabetes type 2 is eigenlijk het gevolg van een langdurige, zwakke, maar constante ontsteking van het vetweefsel. Door deze ontsteking worden weefsels in het lichaam, zoals spieren en lever, minder gevoelig voor insuline.Het is een ziekte die wordt gekenmerkt door een verhoogd glucosegehalte (suiker) in het bloed. Dit veroorzaakt dorst, een droge mond, veel plassen, wazig zien, moeheid, lusteloosheid en slecht genezende wonden. Bij diabetes type 2 produceert het lichaam wel insuline maar is het in de loop van de tijd minder gevoelig voor insuline geworden. Dit in tegenstelling tot diabetes type 1 waarbij het lichaam helemaal geen insuline produceert.

Oorzaken diabetes type 2
Ruwweg 60 procent van alle diabetes type 2 gevallen kan worden verklaard door overgewicht of extreem overgewicht (obesitas). Daarnaast zijn er ook verschillende andere belangrijke factoren die de kans op diabetes type 2 kunnen beïnvloeden. Studies hebben laten zien dat het merendeel (ongeveer 85 procent) van de gevallen van diabetes type 2 voorkomen kan worden door een gezonde leefstijl.1;2 Vier belangrijke elementen van een dergelijke gezonde leefstijl zijn: het voorkómen van overgewicht, voldoende lichaamsbeweging, niet roken en een uitgebalanceerd voedingspatroon. Zo’n voedingspatroon is rijk aan groente, fruit, noten, peulvruchten en volkorenproducten en bevat weinig rood vlees, zout en suikerrijke (fris)dranken. Matige alcoholconsumptie (maximaal twee standaardconsumpties per dag voor mannen en één voor vrouwen) is een vijfde leefstijlfactor die samenhangt met een lagere kans op het ontwikkelen van ouderdomssuikerziekte.

Daarnaast kunnen andere, vaak genetische factoren, een rol spelen bij het krijgen van diabetes type 2. Deze factoren, zoals ras en familiaire aanleg, zijn vrijwel niet te beïnvloeden.

Bevolkingsonderzoek
Twee onafhankelijke meta-analyses (overzichtstudies waarin meerdere onderzoeken over een bepaald onderwerp worden samengevoegd om een statistisch nauwkeurigere uitkomst te verkrijgen) laten zien dat bij het drinken van matige hoeveelheden alcoholhoudende drank er een relevante verlaging is van het risico op de ontwikkeling van diabetes type 2.3;4 Dit verband is U-vormig, wat betekent dat matige drinkers minder risico hebben om diabetes type 2 te krijgen dan geheelonthouders en overmatige drinkers. Deze reducties variëren tussen de 10 tot 40 procent met een optimum bij ongeveer 25 gram alcohol per dag, wat neer komt op tweeënhalve standaardconsumptie.3 Mogelijk heeft het bij vrouwen een sterker beschermend effect dan bij mannen.4 Bij hoeveelheden van meer dan zes standaardconsumpties per dag voor mannen en meer dan vijf voor vrouwen neemt het risico om diabetes type 2 te krijgen weer toe.

Type drank & drinkpatroon
Wat je drinkt (bier, wijn of gedistilleerd) doet er niet toe. Het overgrote deel van de studies die de relatie met type alcoholhoudende drank en diabetes type 2 (maar ook hart- en vaatziekten) onderzoekt laat zien dat het beschermende effect samenhangt met alcohol en dat dit onafhankelijk is van het type alcoholhoudende drank. (zie onder andere 5;6).

Het drinkpatroon speelt daarentegen wel een zeer belangrijke rol. Zeven drankjes op een zaterdagavond zonder de rest van de week verder iets te drinken geeft een heel ander gezondheidseffect dan het nuttigen van een drankje iedere dag van de week. Hoewel de totale hoeveelheid alcohol hetzelfde is, zijn de gevolgen voor de gezondheid zeer verschillend. Een studie van de Harvard School of Public Health laat zien dat de consumptie van alcohol op minstens drie of vier dagen per week het risico op diabetes type 2 verkleint. De geconsumeerde hoeveelheid leek niet zo zwaar te wegen als de regelmatigheid van de alcoholconsumptie.7

Effect door alcohol of leefstijl?
Hoewel matige drinkers vaker rokers zijn, bewegen ze vaak meer en hebben ze vaker een gezond gewicht en eetpatroon en zijn ze hoger opgeleid dan geheelonthouders. Er is dan ook wel eens geopperd dat het effect niet door de alcohol zelf teweeggebracht wordt maar door andere leefstijlfactoren die met matige consumptie samengaan. Daar komt bij dat een gezonde leefstijl vaak diabetes type 2 kan voorkomen, zoals al eerder beschreven (dus een gezond gewicht, voldoende beweging, niet roken en een afwisselend voedingspatroon). De resultaten van een recente studie laten zien dat ook personen die zich hielden aan tenminste drie van de bovengenoemde beschermende leefgewoonten én daarnaast een matige hoeveelheid alcoholhoudende drank consumeren, 40 procent minder kans hebben op het ontwikkelen van diabetes type 2 dan geheelonthouders met een gezonde leefstijl.8 Dit duidt erop dat daadwerkelijk de alcohol zelf het lagere risico veroorzaakt en niet de leefstijlfactoren die vaak samengaan met matige alcoholconsumptie. Bovendien is het een sterke aanwijzing dat matige alcoholconsumptie onderdeel kan zijn van een gezonde leefstijl om de kans op diabetes type 2 te verkleinen.

Genen beïnvloeden alcohol-diabetes relatie
Er zijn aanwijzingen dat genen invloed hebben op hoe alcohol de kans op diabetes type 2 beïnvloedt. Dit is wederom een sterke indirecte aanwijzing dat het echt de alcoholconsumptie zelf is die het risico op diabetes type 2 vermindert.9 Het enzym alcoholdehydrogenase helpt bij het afbreken van alcohol. Een variant van dit enzym, genaamd alcoholdehydrogenase type 1C (ADH1C), komt voor in twee ‘smaken’ die beide ongeveer evenveel voorkomen onder blanke (caucasische) mensen. De ene variant breekt alcohol sneller af dan de andere. Matige drinkers die twee kopieën van het gen hebben voor het sneller werkende enzym, hebben een lager risico op het ontwikkelen van diabetes type 2 dan matige drinkers die twee genen voor het langzaam werkende enzym bezitten. De verschillen in het ADH1C gen hebben géén invloed op het risico van diabetes type 2 bij mensen die geen alcohol drinken.

Verandering in alcoholconsumptie leidt tot verandering in diabetesrisico
Een andere manier om te onderzoeken of het echt de alcoholconsumptie zelf is die verantwoordelijk is voor verlagen van het risico is om te kijken naar het effect van veranderingen in alcoholconsumptie over de tijd. Hoe beïnvloedt een toename of afname in alcoholconsumptie in een bepaalde tijdsperiode het risico op diabetes type 2? Uit recent onderzoek is gebleken dat wanneer personen die slechts incidenteel alcohol dronken en hun consumptie verhoogden tot een matig niveau, dit leidde tot een 22 procent lagere kans op diabetes type 2. Ook het omgekeerde was waar: wanneer matige drinkers hun alcoholconsumptie over de tijd verlaagden, nam het risico op diabetes type 2 toe. Hun risico werd vergelijkbaar met het risico van mensen die aanvankelijk sporadisch of geen alcoholhoudende dranken consumeerden. Deze resultaten laten zien dat veranderingen in alcoholconsumptie over de tijd tot een verandering leiden in het diabetesrisico.10 Dus wanneer iemand op middelbare leeftijd begint met matige consumptie kan dit nog leiden tot een lager risico op diabetes type 2. Stopt iemand met matig drinken, dan verdwijnt het beschermende effect van alcohol uiteindelijk.

Interventieonderzoek
Tot nu toe zijn alleen resultaten besproken uit bevolkingsonderzoek. Dit onderzoek toont verbanden aan tussen een (leefstijl)factor, zoals matige alcoholconsumptie, en de kans op een ziekte, zoals het krijgen van diabetes type 2. In interventieonderzoek worden (leefstijl)factoren bewust gevarieerd om aan te tonen dat er een oorzaak-gevolg relatie is tussen de leefstijlfactor en de ziekte of een indicator voor die ziekte. Deze studies geven meer inzicht in de mechanismen die de beschermende werking van matige alcoholconsumptie tegen diabetes type 2 kunnen verklaren.

Verbeterde insulinegevoeligheid
Een belangrijke voorspeller van diabetes type 2 is de gevoeligheid voor insuline van organen zoals de lever en de spieren. Insuline zorgt ervoor dat glucose in de weefsels komt. Wanneer de insulinegevoeligheid afneemt, ontwikkelt men op de lange termijn diabetes type 2. Twee grote klinische interventiestudies onder vrouwen van middelbare leeftijd (na de overgang) die gedurende zes tot acht weken dagelijks twee glazen alcohol dronken, lieten een toename van ongeveer 11 procent zien in insulinegevoeligheid na alcoholconsumptie in vergelijking met onthouding.11;12 Een ongeveer vergelijkbaar effect is ook waargenomen bij mannen van middelbare leeftijd,13 maar (nog) niet bij mensen die jonger zijn.

Verhoogd adiponectinegehalte in het bloed
Adiponectine is een hormoon dat vrijwel alleen wordt gemaakt en afgegeven door het vetweefsel. Hoge gehaltes van dit hormoon in het bloed hangen samen met een hoge insulinegevoeligheid en een lager risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2.14 Dit hormoon verhoogt de insulinegevoeligheid van meerdere weefsels, zoals lever en spier. Matige alcoholconsumptie blijkt dit belangrijke hormoon met ongeveer 10 procent te verhogen. Dit effect treedt al na drie weken matige alcoholconsumptie op. Toenames in dit hormoon zijn waargenomen na consumptie van zowel bier,15;16 wijn12 als gedistilleerd17;18 en zijn onafhankelijk van leeftijd en geslacht. De verhoging van adiponectine na alcoholconsumptie kan ongeveer een kwart van het alcohol-diabetes verband verklaren.19

Verbetering glucosestofwisseling na alcohol bij de maaltijd
Wanneer er één a twee glazen alcohol bij de maaltijd worden gedronken, verbetert dit de glucosestofwisseling na de maaltijd.20;21 De bloedglucosewaardes nemen ongeveer 15 procent af wanneer men alcohol bij de maaltijd heeft gedronken dan wanneer men dit niet heeft gedaan. Net zoals bij de risicoreductie op diabetes type 2 en bij de stijging van het adiponectinegehalte, geldt ook voor dit effect dat het waarneembaar is na zowel consumptie van bier, wijn als gedistilleerd bij de maaltijd.20 Dit is wederom een sterke aanwijzing dat de alcohol zelf het effect veroorzaakt en niet andere componenten in alcoholhoudende dranken zoals polyfenolen of anti-oxidanten.

Alcoholconsumptie bij diabetes type 2
Vaak is het niet de ziekte zelf maar zijn het de complicaties van diabetes type 2 die de meeste hinder veroorzaken (door vaatwandschade in de ogen en/of nieren) of zelfs kunnen leiden tot overlijden (door een verhoogde kans op hart- en vaatziekten). Het positieve effect van matige alcoholconsumptie beperkt zich niet alleen tot mensen met een normale gevoeligheid voor insuline.

Alcohol & diabetescomplicaties
Door de verslechterde regulatie van de bloedglucose bij diabeten is er een verhoogde kans op complicaties. Dit zijn vaak afwijkingen aan de bloedvaten. Zowel de grote bloedvaten: een toegenomen kans op hart- en vaatziekten, als de kleine bloedvaten: een toegenomen kans op nefropathie (nierziekte), retinopathie (oogziekte) en neuropathie (zenuwaandoening) worden aangedaan.

De relatie tussen matige alcoholconsumptie bij diabeten en de kans op macrovasculaire (grote bloedvaten) aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, is redelijk vaak onderzocht. Dit is relevant omdat diabeten een verhoogd risico hebben om hart- en vaatziekten te ontwikkelen. De studies tonen aan dat zowel de kans om hart- en vaatziekten te ontwikkelen als de kans te overlijden aan hart- en vaatziekten tientallen procenten (tussen de 30 en 70 procent) lager ligt bij matige alcoholconsumptie dan voor diegenen die niet drinken.22 Voor de relatie met andere, microvasculaire (kleine bloedvaten), complicaties zijn veel minder studies uitgevoerd en het lijkt ook erg vroeg om conclusies te kunnen trekken. Het kleine aantal studies dat de kans op nierziektes en zenuwaandoeningen onderzocht, lijkt ook te laten zien dat de kans op deze complicaties lager is bij matige drinkers en dat die kans het laagst is als er gespreid wordt gedronken.23

Glucoseregulatie
Al vrij lang is bekend dat alcohol een bloedglucoseverlagend effect heeft. Bijkomend probleem voor mensen met diabetes is dat het verschil tussen een aangeschoten toestand en de voortekenen van een hypoglycaemie (een te laag gehalte aan glucose in het bloed) moeilijk uit elkaar zijn te houden. Als er alcoholhoudende drank wordt geconsumeerd en deze drank bevat koolhydraten, dan kan de glucosedaling door de alcohol enigszins opgevangen worden. Drinkt iemand alcohol tijdens de maaltijd, dan zal na de aanvankelijke  glucosestijging vervolgens een scherpere glucosedaling optreden ten opzichte van wanneer men geen alcohol heeft gedronken bij de maaltijd. Deze scherpere daling in de bloedglucose na maaltijd door alcoholconsumptie treedt ook op bij niet-diabeten (zie boven). Zelfcontrole bij mensen met diabetes is in dat geval nodig om na te gaan of de waarden van de glucosespiegel aanvaardbaar blijven.

Bij diabetes mellituspatiënten wordt regelmatig HbA1c (versuikerd hemoglobine) in het bloed gemeten om een beter beeld te kunnen krijgen van de glucosespiegel in het bloed van de afgelopen twee a drie maanden. Uit bevolkingsonderzoek onder mensen met diabetes type 2 blijkt dat alcoholconsumptie omgekeerd geassocieerd is met het HbA1c–gehalte in het bloed.24 Dit duidt op een betere glucoseregulatie gedurende een langere termijn onder matig drinkende diabeten. Ook diverse klinische studies onder patiënten met diabetes type 2 laten zien dat matige alcoholconsumptie de glucoseregulatie verbetert zowel direct na de maaltijd25 als na een langere periode van matige consumptie gedurende enkele maanden.26-28 Deze bevindingen sluiten aan bij de huidige richtlijnen voor matige alcoholconsumptie onder diabeten.

De gunstige effecten van matige alcoholconsumptie op hart- en vaatziekten en glucoseregulatie die optreden bij gezonde mensen treden dus ook op bij diabeten. Wel blijft het verstandig om nooit meer dan twee alcoholische consumpties per dag te drinken en bij voorkeur steeds in combinatie met voedsel.

Alcohol en diabetesmedicatie
De meest voorkomende diabetes medicatie zijn Metformine en zogenaamde sulfonylureum (SU) derivaten. Bij Metformine in combinatie met een grote hoeveelheid alcohol bestaat de kans op het ontstaan van een melkzuuracidose. Bij een melkzuuracidose verandert de zuurgraad van het bloed. Grote hoeveelheden alcohol worden in de bijsluiter van Metformine nadrukkelijk afgeraden. In combinatie met SU-derivaten (Tolbutamide, Glimepiride) kan (overmatige) alcoholconsumptie vervelende bijwerkingen geven, zoals een soort opvlieger of forse, langdurige hypo’s. Ook kan alcohol de werkingsduur van deze middelen verlengen waardoor een hypo pas vele uren later – en geheel onverwacht – kan optreden. Bij Metformine is dit, mits de alcoholconsumptie met mate is, niet het geval. Het is dus te allen tijde raadzaam om bij het gebruik van diabetesmedicatie eerst advies te vragen aan uw huisarts of behandelend specialist voordat u begint het drinken van alcoholische consumpties.

Samenvattend: Iemand met diabetes type 2 hoeft alcohol niet te mijden. Als de dokter alcoholconsumptie niet heeft verboden kan matige alcoholconsumptie geen kwaad. Meestal wordt daarvoor, net als bij mensen zonder diabetes, maximaal één à twee alcoholische consumpties per dag aangehouden.

Drinken om diabetes type 2 te voorkomen?
De uitkomsten van de vele wetenschappelijke studies laten zien dat matige alcoholconsumptie het risico op diabetes type 2 kan verlagen. Verder zijn er klinische studies die inzicht geven in het mechanisme achter dit effect. Matige alcoholconsumptie past in een gezonde leefstijl om de kans op diabetes type 2 te verlagen. Maar het is niet verantwoord om mensen die niet drinken, matige alcoholconsumptie aan te raden om hun risico op diabetes type 2 te verlagen. Er zijn ook andere leefstijlfactoren die het risico op diabetes type 2 reduceren zoals gezonder eten, meer bewegen en stoppen met roken. Er is echter ook geen reden om mensen die al matig drinken dit te ontraden. Als iemand gewend is te drinken, is het advies ‘met mate’. Voor een optimale gezondheidswinst geldt: maximaal twee consumpties per dag voor mannen en één voor vrouwen.

Factsheet:
Subscribe to Diabetes type 2